Coordenadas: 42°45′46″N 08°01′09″O / 42.76278, -8.01917

Agolada
Casa do concello.
Situación
Xentilicio[1]	agoladés/agoladesa aqualatense
Xeografía
Provincia	Provincia de Pontevedra
Comarca	Comarca do Deza
Poboación	2.370 hab. (2018)
Área	147,8 km²
Densidade	16,04 hab./km²
Entidades de poboación	24 parroquias e 165 lugares
Capital do concello	Agolada
Política (2015)
Alcalde	Ramiro Varela Peón (PPdeG)
Concelleiros	PPdeG: 8 Outros: VxAg 3
Eleccións municipais en Agolada
Uso do galego[2] (2011)
Galegofalantes	86,33%
Na rede
www.agolada.es
v c e

Agolada é un concello da provincia de Pontevedra pertencente á comarca do Deza. Segundo o IGE en 2015 tiña 2 585 habitantes (3 875 en 2003).O seu xentilicio (véxase no Galizionario) é agoladés ou aqualatense^[3].

Xeografía |

Agolada está situado no centro de Galicia, na punta nordeste da provincia de Pontevedra, entre o río Arnego, a serra do Farelo e o río Ulla. O concello limita cos concellos de Palas de Rei, Antas de Ulla (provincia de Lugo), Santiso (provincia da Coruña), Rodeiro, Lalín e Vila de Cruces.

O monte Farelo, con 952,6 metros^[4], e situado na serra do Farelo, é o punto máis alto do concello. O río Ulla, que fai de límite norte do concello, é o principal curso fluvial. En Brocos úneselle o río Arnego antes do comezo do encoro de Portodemouros. O seu outro afluente principal é o río Deza.

Ten clima é oceánico interior, co inverno suave e o verán fresco. As precipitacións anuais son de 1 290 mm.

Demografía |

Historia |

Antiga casa do concello, na Guillerma.

Consérvanse importantes pegadas correspondentes ao Megalitismo pertencentes ao período do 3000 ao 1800 a. C. Estas terras están cubertas de mámoas das cales sobresae o Tesouro de Agolada atopado nunha mámoa do Campo do Xastre, na parroquia de Ferreiroa, e que na actualidade áchase no Museo Provincial de Pontevedra. Este tesouro está formado por dous brazaletes e un torque de ouro; unha louza con gravados en zig-zag, atopada en Coteimil; dúas mazás de pedra puída en Lamas (Trabancas).^[5]

Os campos de túmulos máis salientábeis áchanse en Pereiro en Agra, Monte Luxilde en Artoño, Monte da Carballeira en Berredo, Campo da Mámoa en Brántega, e noutros lugares como Eidián, Esperante, Vidueiros, Ferreiroa, Gurgueiro etc.

Tamén hai abondosos castros neste concello. Sobresae o Castro Marcelín, situado na parroquia de Merlín, posuidor de mámoas, covas, tesouros e unha lenda sobre a raíña Marcela. A lenda di que nel habitou unha raíña chamada Marcela ou Marcelina, de aí o nome do lugar, e que agochou un tesouro tras dunha porta de pedra e das consabidas trabes de ouro, prata, piche etc. Outros son o Castro do Coto dos Mouros, en Trabancas; o Castro de Vilela, en Borraxeiros; o Castro de Buxel, en Artoño; o Castro de Brocos...

Neste concello atopouse unha machada con dúas argolas de bronce no Monte Farelo, en Trabancas, pertencente á Idade de Bronce.

Desde o século VI, Agolada pertenceu ao Condado do Deza e até o século XIV pertenceu aos Condes de Deza, cando pasou aos Suárez de Deza, máis coñecidos como os Churruchaos. Máis tarde, estas terras pasaron a mans do Conde de Lemos, Pedro Enríquez de Castro.

Constituíuse como concello trala caída do Antigo Réxime. A capital estivo situada na Guillerma (parroquia de Borraxeiros), até que pasou ao lugar de Agolada, na parroquia de Ferreiroa.

Cultura |

Toponimia |

O topónimo procede do latín, combinando os lexemas aqua, aquae, "auga" e mais latus, lata, latum (supino do verbo fero, fers, ferre, tuli, latus, "levar"). Así o significado de Aqua Lata sería "auga levada", debido ás conducións hídricas que traían auga doutros lugares.

A errónea interpretación do topónimo como locución artigo + substantivo, supoñéndolle na etimoloxía popular un derivado de golada ou golete (unha indumentaria medieval), provocou a aférese do a inicial que deu pé ao topónimo *Golada ou á variante *La Golada, como resultado da oficialización dos topónimos en castelán no século XIX.

Patrimonio |

Atópanse numerosos restos do Megalítico, como 17 mámoas no Trazos dos Montes^[6], nas proximidades do Castro Marcelín descubertas por Manuel Galego Iglesias^[7][8], ou o monte das Mámoas. Da idade de bronce é o tesouro de Agolada.

Hai dous castros notorios, o castro de Buxel e o castro de Marcelín. Conta a lenda, recollida por Manuel Galego, que neste último houbo unha raíña chamada Marcela^[9] que de cando en vez baixaba ó val a cazar e recoller froita.

No Monte Farelo hai constancia da existencia noutro tempo dunha capela chamada de San Silvestre. Atópanse varias construcións notorias, aínda que en certo estado de ruína, como a fortaleza dos condes de Borraxeiros, do século XVI, a torre dos Vilar de Ferreirós, a casa de Quintela dos Arias Loureiro e a casa dos Traspenas.

Na vila de Agolada consérvanse os pendellos da feira, que se celebra o día 12 de cada mes.

Festas e celebracións |

As Festas patronais de Agolada na parroquia de Ferreiroa, son o 29 de xuño, festividade de San Pedro. O día 12 de cada mes celébrase a feira, tanto de gando, coma de alimentación, téxtil, ferramentas etc. Amais, previa á feira do 12 de agosto, o 11 dese mes celébrase a romaría medieval, acompañada da mostra de artesanía. A derradeira fin de semana do mes de xullo celébrase a festa dos chofers.

Feira

As primeiras pegadas de feiras no concello son as celebradas en Chaos de Aián, ao pé do Monte Farelo, pasando a Agolada por xestións realizadas polo entón escribán Ramón Barrio de Losada no ano 1788. Na actualidade presérvase un monólito de pedra adicado a Constitución da Vila, situado na Rúa da Constitución. O novo mercado, de rexistro comarcal, substitúe as funcións do vello Campo da Feira.

Economía |

A economía do concello é eminentemente agraria, sector no que se ocupa o 60% da poboación. As terras máis fértiles, que se dividen en parcelas de tamaño medio superior ao doutras zonas de Galicia, atópanse no fondo dos vales, onde a pendente é menor, a uns 300 m. de altitude. Ademais da agricultura de autoconsumo (millo, hortalizas, centeo e vide), comercialízanse noces, castañas, patacas e trigo.

Nas últimas décadas aumentou a cabana gandeira, especialmente vacas e porcos. Existe unha incipiente industria de transformación da madeira (serradoiros).

Agolada na cultura popular |

• As mociñas da Agolada/ non saben tascar o liño/ e andan porta por porta:/ ¡tásqueme este afuxaliño!

Galería de imaxes |

• 
  

  

  
  

  
  

  Os Pendellos de Agolada
  

  
  

  
  


• 
  

  

  
  

  
  

  Igrexa de San Cristovo de Borraxeiros
  

  
  

  
  


• 
  

  

  
  

  
  

  Carmoega
  

  
  

  
  


• 
  

  

  
  

  
  

  As vinte e catro parroquias que conforman o concello de Agolada.
  

  
  

  
  

Parroquias |

Lugares de Agolada |

Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Agolada vexa: Lugares de Agolada.

Notas |

Véxase tamén |

Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría:  Agolada

Ligazóns externas |

• 
  Toponimia de Agolada (documento PDF), Luz Méndez, col. Terra Nomeada, Sección de Lingua / Seminario de Onomástica, Real Academia Galega, 2016.

v c e Concellos da comarca do Deza     Agolada Dozón Lalín Rodeiro Silleda Vila de Cruces

v c e Galicia  · Concellos da provincia de Pontevedra Agolada Arbo Baiona Barro Bueu Caldas de Reis Cambados Campo Lameiro Cangas A Cañiza Catoira Cerdedo-Cotobade Covelo Crecente Cuntis Dozón A Estrada Forcarei Fornelos de Montes Gondomar O Grove A Guarda A Illa de Arousa Lalín A Lama Marín Meaño Meis Moaña Mondariz Mondariz-Balneario Moraña Mos As Neves Nigrán Oia Pazos de Borbén Poio Ponte Caldelas Ponteareas Pontecesures Pontevedra O Porriño Portas Redondela Ribadumia Rodeiro O Rosal Salceda de Caselas Salvaterra de Miño Sanxenxo Silleda Soutomaior Tomiño Tui Valga Vigo Vila de Cruces Vilaboa Vilagarcía de Arousa Vilanova de Arousa